2. Nasza wystawa to opowieść o mieście, które nie istnieje i  wciąż żywych tradycjach i mitach z nim związanych. Po dawnych czasach zachowały się tu nieliczne okazałe cerkwie, freski malowane przez znakomitych mistrzów i rozproszone stosy kamieni pochodzące ze zburzonych budynków. Przede wszystkim liczy się miejsce. Dla Arumunów,  Moskopole to utracona ,,Jerozolima Wołochów”,  miejsce na poły mityczne,  stanowiące potwierdzenie ich zdolności handlowych i przedsiębiorczości,  która pozwoliła rozkwitnąć temu miastu. Pamięć o nim zachowana została dzięki licznym grupom uchodźców, którzy od wielu pokoleń osiedlili z dala od tego miejsca w różnych krajach Europy i USA. (Zdjęcie: Cerkiew św. Athanazego w Moskopolu, przed wejściem stos kamieni zabrany z dawnego miasta i wykorzystywany współcześnie do prac budowlanych)

Fundacja Przestrzenie Dziedzictwa

FUNDACJA PRZESTRZENIE DZIEDZICTWA

1. Moskopole to dosłownie Miasto Pasterzy  (albańskie Voskopoje, arumuńskie Moscopole, greckie Moskopolis, tureckie Iskopolis). Nieistniejące już od ponad 240 lat miasto stanowi najważniejszy symbol  dziedzictwa, łączący kolejne pokolenia Arumunów, rozproszonych po całym świecie. Nie   ma przedstawiciela tego etnosu, niezależnie od kraju w którym obecnie żyje, który nie znałby losów tego niezwykłego miasta. To gorzkie  i bolesne dziedzictwo, w którym duma z niegdysiejszej świetności miasta,   łączy się z pamięcią zbiorowej traumy, jakiej doświadczyły kolejne pokolenia przodków zmuszonych  do poszukiwania nowego miejsca do życia.  (Zdjęcie: Widok od wschodu na kotliną górską w której położone jest Moskopole na wysokości około 1160 m n.p.m.).

3. Miasto położone jest na pograniczu wielu narodów, kultur i religii, stąd jego dziedzictwo jest różnie odczytywane. Grecy znajdują w nim potwierdzenie śladów własnej starej kultury, języka, oraz religii prawosławnej. Albańczycy łączą powstanie Moskopola z narracjami o początku ich państwowości i języka. Rumuni podkreślają pokrewieństwo języka Arumunów z ich własnym, szukając wspólnych początków i  próbując traktować dziedzictwo arumuńskie jako część swojej własnej tradycji narodowej.  Bułgarzy, Serbowie i Słowianie z Północnej Macedonii doszukują się w jego historii wątków słowiańskich, zwłaszcza w konotacjach religijnych, artystycznych i wpływach pobliskiego Ochrydu na życie religijne Moskopola. (Zdjęcie: Greckie inskrypcje w cerkwi św. Athanazego w Moskopolu. Greka  stanowiła w Imperium Osmańskim język chrześcijańskich elit, a wszystkie cerkwie podlegały wtedy Patriarchatowi Konstantynopola).

4. Moskopole położone  jest w  południowej Albanii, 24 km na zachód od miasta Korcza, ponad 300 metrów nad dnem płaskowyżu, gdzie krzyżują się szlaki handlowe i drogi. Położenie w górach, na uboczu, oznaczało w trudnych czasach, większe bezpieczeństwo, do tego łagodne lato i bogactwo wody i zielonej trawy, oraz rozległe pastwiska stanowiły doskonałe zaplecze dla funkcjonowania kultury pasterskiej. Jednocześnie osada znajdowała się blisko szlaków handlowych na styku Macedonii, Epiru i Albanii, co ułatwiało prowadzenie handlu. Od XV wieku tereny te należały do Imperium Osmańskiego  do prowincji (vilayet ) ze stolicą w Monastiri czyli obecnej Bitoli leżącej  obecnie w Północnej Macedonii.  W 1916 roku przyłączone do Albanii do okręgu Korczy.  (Zdjęcie: Droga z Moskopola do Korczy. Widok  na położoną kilkaset metrów niżej   Korczę)

6. Zaskakuje bogactwo lokalnych tradycji i mitów związanych z tworzeniem Moskopola. Początki osady sięgają prawdopodobnie XIV wieku. Świadczyć o tym może zapis w kodeksie Monastyru Św. Jana Chrzciciela, który został wybudowany w roku 1632, gdzie zwarta była informacja, iż osada Moskopole istniała już około 250 -300 lat przed powstaniem monastyru. Oznacza, to, że miejscowość utworzono w latach 1330-1380. Brakuje innych źródeł historycznych świadczących o datowaniu osady a kodeks został zniszczony w czasie II wojny światowej.  (Zdjęcie: Budynki Monastyru Jana Chrzciciela w górach  około 2 kilometry na północny wschód od Moskopola)

Wróć na stronę
Wirtualne wystawy

7. Historię, nie popartą żadnymi źródłami, zachował w swoich pamiętnikach francuski dyplomata F. Pouqueville, który zanotował na początku XIX wieku: ,,Pośród nich założyli kolonię Wołosi; tak jak rój pracowitych pszczół wybiera swoją siedzibę w pustych skałach, wokół których słychać hałaśliwe potoki. Pochodzili, jak twierdzili, z kolonii rzymskich żołnierzy osiadłych w Candavii, w XI wieku na ruinach starożytnego miasta Moschi, założyli nowe miasto, które nazwali Moschopolis lub Voschopolis, cztery ligi południowo-zachodnie z Gheortcha [Korczy], które z prostego obozu pasterzy, stało się w końcu komercyjną metropolią Epiru”. Pochodzenie od rzymskich żołnierzy  przypomina lokalne tradycje zachowane w wielu arumuńskich wioskach w górach Pindos. Założenie miasta na miejscu ruin dawnej twierdzy powtarza się w wielu historiach wiosek arumuńskich (m.in.  Metsovo, Gardiki). (Zdjęcie:  Pasterze wołoscy, 1887, Amand Von Schweiger-Lerchenfeld, rycina, źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vlachsche_Hirten_-_Schweiger_Lerchenfeld_Amand_(freiherr_Von)_-_1887.jpg, maj 2020 r.) 

8. Lokalna tradycja, którą opisuje grecki historyk Asterios Koukudis  powołując się na żyjącego w pierwszej połowie XX wieku biskupa Joachima Martinianosa, a sięgającą źródłami początków XIX wieku stanowi, że  pierwsi mieszkańcy przenieśli się na tereny obecnej osady z okolic pobliskiego katunu Voskop, znajdującego się w połowie drogi z Korczy.   Według tej tradycji z powodu przeludnienia nastąpił rozpad tego dużego klanu na kilka mniejszych grup, część ludzi pod przywództwem Jana przeniosła się na tereny dzisiejszej wsi Gjonomadh, której nazwa oznacza po albańsku ,,Duży Jan”. Inna, pod przewodnictwem Jerzego osiedliła się w miejscu obecnej wsi Gjergjovice . Część przeszła w okolice Korczy do osad  Selasforos i Zvezde. Wszystkie te miejscowości są obecnie zamieszkiwane wyłącznie przez muzułmańską ludność albańską. (Na zdjęciu: Gjerjovice obecnie całkowicie albańskie i muzułmańskie)

9. Historia o rozpadzie katunu  jest zbieżna z informacją, którą zapisał około 1835 roku brytyjski podróżnik i kartograf William Martin Leake: ,,[…] Voskop, nazwa ta jest teraz stosowana do dwóch małych wiosek położonych u stóp gór. Stanowią one pozostałości po starej wołoskiej kolonii, która w czasie podboju tureckiego, zajęła tę okolicę i która była gęsto zaludniona, co z kolei spowodowało jej rozproszenie. Część z nich wycofała się w pobliskie góry, gdzie utworzyli miasto Voskopoli…” (Zdjęcie: Domy we wsi Malakasi w górach Pindos, Margaret Masson Hasluck, początek XX wieku,  https://digital-collections.ucl.ac.uk:443/webclient/DeliveryManager?application=DIGITOOL-3&owner=resourcediscovery&custom_att_2=simple_viewer&pid=747775, dostęp: maj 2020 r.)

10. Według podobnej tradycji pochodzącej z wiedeńskiej grupy Moskopolan (wg A. Koukoudisa) grupa  ludności z katuna Voskopa pod przywództwem syna klanu o imieniu Piotr,  podążyła dalej na zachód, w głąb płaskowyżu i osiedliła się w miejscu letnich pastwisk, na którym wybudowano  początkowo 16 prowizorycznych, drewnianych chat. Jak mogły wyglądać te pierwsze chaty przedstawia zdjęcie z początku XX wieku przedstawiające przysiółek aromański pomiędzy Metsowo a Malakasi. (Zdjęcie: Metsovo- Malakasi, Margaret Masson Hasluck, początek XX w., źródło: https://digital-collections.ucl.ac.uk:443/webclient/DeliveryManager?application=DIGITOOL-3&owner=resourcediscovery&custom_att_2=simple_viewer&pid=747788 , dostęp: maj 2020.)

 

11. Co ciekawe albańska tradycja i część albańskich historyków upatruje w Piotrze przedstawiciela rodu Muzakich,  dawnych władców Albanii i Beratu,  próbując wykazywać albańskie początki osady. Według dostępnych, choć mało wiarygodnych kronik tego rodu zapisanych przez Gjona Muzakiego a  przetłumaczonych przez albańskiego historyka Roberta Elsiego wywodzą się oni z grupy (klanu) Molosi, których nazwisko zostało z czasem przekształcone na Muzaki, a wywodzących się pierwotnie z Epiru. W ten sposób Albańczycy nawiązują wprost do starożytnego,   greckiego królewskiego plemienia Molossi, jednego z 14 zamieszkujących Epir.  (Herb Gjona Muzakiego, źródło: http://wappenwiki.org/index.php?title=House_of_Muzaka, dostęp: maj 2020 r.)

12. Cerkiew św. Paraskiewy, po aromuńsku Sta Viniri (lub Vinjiri),  to według tradycji  pierwsza świątynia  w Moskopolu. Tradycja głosi, że  wezwanie to było ustanowione na pamiątkę patronki cerkwi z Voskopu. Potwierdza to arumuńskie i epirskie pochodzenie zarówno Voskopu jak i Moskopola. Kult  św. Paraskiewy  jest powszechny w osadach wołoskich w górach Pindos, a Sta Viniri jest patronką większości tamtejszych wiosek. Jej święto obchodzi się 26 lipca. (Zdjęcie cerkwi St Viniri, wybudowanej po upadku komunizmu na miejscu starszej zrujnowanej cerkwi. To tu, niedaleko potoku musiały zostać wybudowane pierwsze chaty Moskopola)

 

13. Pierwotna cerkiew datowana była według lokalnej tradycji na rok 1378.  Obecna cerkiew odbudowana została pod koniec XX wieku na miejscu ruin starszej kamiennej cerkwi. Ta z kolei była postawiona na miejscu najstarszej świątyni w mieście. Miejsce to znajduje się poza terenami współczesnej wsi  po drugiej strony zabytkowego mostu  i potoku Voskopoje, w drodze do monastyru św. Jana Chrzciciela. Wokół niej, w pobliżu potoku, powstał zaczątek osady. (Zdjęcie: Tekst na tablicy powstałej współcześnie głosi ,,Kościół św. Paraskiewy, pierwszy w Voskopoje w 1378, przebudowany przez rodzinę LLazi Miti Lera”)

14. Początki osady wiązały się z transhumancją i hodowlą, głównie owiec i kóz. Pasterskie klany spędzały czas na pastwiskach Moskopola od późnej wiosny do jesieni, na zimę udając się płaskowyżami Beratu nad Adriatyk w rejon Mouzaki. W zimie w górach Albanii panuje surowa zima, dlatego jesienią pasterze z rodzinami wyruszali na długie  wędrówki ciągnące się  przeszło 100 kilometrów  i trwające ponad miesiąc nad Adriatyk gdzie, w łagodnym śródziemnomorski klimacie spędzali zimię. Mieszkali tam w namiotach z grubej owczej derki, prowizorycznych chatach z gałęzi i drzewa lub wynajętych domach. Wiosną ruszali w drogę powrotną w wysokie góry – swoje ukochane miejsce na świecie. W zimie w wiosce zostawali tylko strażnicy pilnujący dobytku. (Zdjęcie: Rozległe pastwiska wokół Moskopola zapewniały przez całe lato obfite  pasze dla stad owiec, obecnie są używane przez mniejsze stada dlatego zarastają drzewami)

15. A. Koukoudis  opisał jeszcze jedną  tradycję dotyczącą  początków Moskopola, która ma  swoje źródło u potomków Moskopolan z Budapesztu. Albańscy bejowie za udział w oblężeniu Konstantynopola otrzymali w formie łupu wojennego ziemię w okolicach Korczy i nieokreśloną bliżej liczbę chrześcijańskich mieszkańców Konstantynopola. Uprowadzeni przedstawiciele tego największego ówczesnego miasta mieliby szukać schronienia przed represjami osiedlając się w górskiej małej osadzie pasterskiej. Pomogli też wybudować miasto na pustkowiu a ich kontakty w stolicy przyczynić się do uzyskania ulg w podatkach. Tradycja ta podkreśla  prestiż i wyjątkowość Miasta Pasterzy. (Zdjęcie: Mehmed II wkracza do Konstantynopola, Fausto Zonaro,  przed 1909 r, źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zonaro_GatesofConst.jpg, dostęp maj 2020)

 

16. Początki Moskopola przypadły na burzliwe czasy podboju Bałkanów przez Imperium Osmańskie. W 1385 roku zajęli oni wybrzeże południowej Albanii, a w 1415 roku tereny Macedonii, w 1435 roku podbiło Albanię, a w 1453 roku zajęło Konstantynopol. Do końca XV wieku stłumiono powstanie rozpoczęte przez Skanenberga.   Podobny los spotkał Grecję. Tymczasem klanom arumuńskim udało się w większości, nie tylko zachować wiarę prawosławną, ale również uzyskać specjalne prawa wyróżniające ich wśród podbitej ludności chrześcijańskiej. W zamian za ochronę przejść górskich, karawan i dostarczania odpowiednich oddziałów wojskowych osada ta jak wiele innych wiosek wołoskich stała się własnością Validate Sultan – Matki Sułtana, będącej po sułtanie drugą osobą w Imperium. Osada uzyskała zwolnienie od części podatków, ochronę przed lokalnych satrapami i prawo przemieszczania się po Imperium. Chrześcijańska osada w centrum świata Islamu rozpoczęła swój złoty okres rozwoju. (Zdjęcie: Matka Sułtana,  Jean Baptiste Vanmour, przed 1773 r., źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:De_sultane-moeder.jpeg, dostęp: maj 2020 r.)

 

5. Arumuni lub  Aromanie, jak sami siebie określają, to wyjątkowa mniejszość etniczna wyróżniająca się odrębnym językiem staroromańskim, podobnym nieco do surowej łaciny i języka rumuńskiego, ale zawierająca wiele zapożyczeń z języka greckiego tureckiego i języków słowiańskich.  Rdzenne tereny ich pochodzenia znajdują się  w północnej Grecji, zwłaszcza w górach Pindos i płaskowyżach Tesalii,  oraz w górach i płaskowyżach południowej  Albanii i Północnej Macedonii. Ślady ich dawnej obecności można również  spotkać we współczesnej  Bułgarii, Kosowie, Bośni, Serbii i Rumunii.  Sąsiedzi nazwali ich Vlachami – Wołochami.  (Arumuni z Metsovo w górach Pindos,  Margaret Masson Hasluck, początek XX wieku, źródło: https://digital-collections.ucl.ac.uk/view/action/singleViewer.do?dvs=1588585578181~208&locale=pl&metadata_object_ratio=15&VIEWER_URL=/view/action/singleViewer.do?&DELIVERY_RULE_ID=10&search_terms=margaret masson hasluck&adjacency=N&application=DIGITOOL-3&frameId=1&usePid1=true&usePid2=true,  dostęp maj 2020 r.)

Copyright by FUNDACJA PRZESTRZENIE  DZIEDZICTWA 2019-2020 – All rights reserved

Skontaktuj się z nami:

Fundacja Przestrzenie Dziedzictwa

e-mail: fundacjapd[at]protonmail.com

tel. +48 12 00000000

fundacja przestrzenie dziedzictwa